ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΡΑΠΕΖΙ : ΓΕΥΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ…!

Αρχαιοελληνικό τραπέζι. ΤΙ ΕΤΡΩΓΑΝ πρωί -μεσημέρι- βράδυ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ.ΓΕΥΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ…!

Τί πιο χαριτωμένη εγώ ζωή δεν ξέρω κι’ άλλη, παρ’ όταν όλος ο λαός τριγύρω αναγαλλιάζη, και στα παλάτια οι σύδειπνοι αράδα καθισμένοι ακούνε τον τραγουδιστή, με τα τραπέζια ομπρός τους, γεμάτα κρέας και ψωμί, κι ο κεραστής σαν παίρνη απ’ το κροντήρι το κρασί και χύνη στα ποτήρια. Στον κόσμο τ’ ομορφότερο λογιάζω αυτό πως είναι.
Ομήρου Οδύσσεια (Μετάφραση Αργ. Εφταλιώτη)
«Αρχή και ρίζα παντός αγαθού η της γαστρός ηδονή» (Επίκουρος 341-270 π.Χ.)

Τίποτα σε σχέση με τη διατροφή και το τελετουργικό της στην αρχαία Ελλάδα δεν είναι τυχαίο, όλα έκρυβαν μια λογική αιτία, μια μικρή σοφία… Το φαγητό δεν ήταν μια γρήγορη στιγμή μέσα στην ημέρα, μια υποχρέωση, αλλά τμήμα του ίδιου του πολιτισμού με όλες τις διαφοροποιήσεις που μπορεί να έχει αυτό.
Ήταν τμήμα της θρησκείας, της λατρείας, της επικοινωνίας, της φιλοσοφίας, της ιατρικής, της θεραπείας και άλλων εκφάνσεων της ανθρώπινης συνείδησης, ακόμα και αυτού του ίδιου του ανθρώπινου πνεύματος.
Αν και το φαγητό άλλαζε από τόπο σε τόπο, από χρονική περίοδο σε χρονική περίοδο και ήταν διαφορετικό από μια κοινωνική τάξη σε μια άλλη (ναι υπήρχαν και τότε τέτοιες) η τελετουργία στο φαγητό, οι συνήθειες και η πνευματικότητα που πολλές φορές υπήρχε ακόμα και σε αυτήν την ευτελή ανάγκη, κάνουν τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής διατροφής μια ευχάριστη και χρήσιμη περιπέτεια.
Αν και η φτώχεια ήταν πολλές φορές συχνός σύντροφος στις αρχαίες ελληνικές πόλεις, η αρχαία ελληνική γαστρονομία είναι εξαιρετικά πλούσια. Πλούσια σε υλικά, σε τρόπους μαγειρέματος, σε συνδυασμό υλικών, αλλά κυρίως πλούσια σε πολιτισμό. Πολλές διατροφικές συνήθειες έχουν «ξεμείνει» και υπάρχουν ακόμα και σήμερα στην ελληνική επικράτεια, προκαλώντας ιδιαίτερη συγκίνηση σε όποιον το ανακαλύπτει.
Διατροφικές συνήθειες
Οι αρχαίοι μας πρόγονοι ήταν λιτοί στη διατροφή τους όπως και σε όλα. Εκτός από τις εξαιρετικές περιπτώσεις ή τους πολύ πλούσιους, η λιτότητα ήταν εκείνη που χαρακτήριζε τη διατροφή τους. Στη βάση αυτής της διατροφής συναντάμε την τριάδα: λάδι, σιτάρι, κρασί.
Παραδοσιακά σχεδόν σε όλη την αρχαιότητα, τα φαγητά τα μαγείρευαν οι γυναίκες με τη βοήθεια των δούλων σε ειδικούς χώρους, αποκλειστικά στις αυλές και στον κήπο και ποτέ μέσα στο σπίτι (σε πολλά μέρη της Ελλάδα μέχρι πρόσφατα ο χώρος της κουζίνας βρισκόταν έξω από το κύριο κτίσμα του σπιτιού). Τα ψώνια στην αγορά αντίθετα τα αναλάμβαναν αποκλειστικά οι άντρες. Η αγορά κατά την κλασική εποχή ήταν και τόπος συνάντησης, επικοινωνίας και διάδοσης των νέων.
Στην κλασσική Ελλάδα, οι Έλληνες έτρωγαν δυο γεύματα την ημέρα σε αντίθεση με την προκλασσική όπου έτρωγαν τρία. Γύρω στον 4ο π.Χ. αιώνα εμφανίστηκαν και οι πρώτοι επαγγελματίες μάγειροι και ζαχαροπλάστες, πολλοί από τους οποίους έγιναν διάσημοι για τις αποδόσεις τους. Στην Αθήνα της κλασσικής εποχής, όταν κάποιος πολίτης ήθελε να διοργανώσει μια γιορτή ή ένα συμπόσιο έβρισκε στην αγορά τους μαγείρους. Συχνά και οι ίδιοι οι μάγειροι περνούσαν έξω από τα πλούσια σπίτια διαλαλώντας την τέχνη τους, έτοιμοι να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους.
Οι γυναίκες (εκτός από τις εταίρες, τις αυλητρίδες, τις χορεύτριες κ.α.) δεν εμφανίζονταν στα συμπόσια, όπως και γενικά δεν παρουσιάζονταν ποτέ μπροστά στους ξένους επισκέπτες. Ο ανδρών ήταν η τραπεζαρία, ένας χώρος με ανάκλιντρα και τραπέζια όπου οι άντρες έτρωγαν, συνομιλούσαν και φιλοσοφούσαν, χώρος όπου οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να βρίσκονταν όταν ήταν οι άντρες εκεί. Κατά πάσα πιθανότητα και στις οικογενειακές γιορτές άντρες και γυναίκες έτρωγαν ξεχωριστά. Μάλλον οι άντρες πρώτα και οι γυναίκες κατόπιν. Οι αρχαίοι Έλληνες έτρωγαν καθιστοί (κυρίως στους ομηρικούς χρόνους) ή ημιξαπλωμένοι στα ανάκλιντρα.
Δεν χρησιμοποιούσαν πιρούνια και σπάνια χρησιμοποιούσαν μαχαίρια. Έτρωγαν κυρίως με τα χέρια ή με ένα κομμάτι από την κόρα του ψωμιού. Όταν χρειαζόταν χρησιμοποιούσαν κουτάλι, τη μόστρα ή γλώσσα. Η λιτότητα που χαρακτήριζε τον τρόπο ζωής και σκέψης των αρχαίων δεν θα μπορούσε να λείπει από τη διατροφή τους. Δεν γνώριζαν το ρύζι, τη ζάχαρη, τις ντομάτες, το καλαμπόκι, τον καφέ, τα πορτοκάλια, τα λεμόνια, ακόμα και το ούζο (αγνοούσαν τον τρόπο της απόσταξης).
Τα γεύματα
Ο Ρομπέρ Φλασελιέρ στο «Ο δημόσιος και ο ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων» μας περιγράφει μια τυπική μέρα της ζωής ενός πολίτη της αρχαίας Αθήνας. Η περιγραφή αρχίζει με την ανατολή του ήλιου όπου ο Αθηναίος πολίτης, πριν βγει από το σπίτι του, έτρωγε κάτι λιτό. Αυτό ήταν το ακράτισμα και συνήθως αποτελείτο από λίγο κριθαρένιο ψωμί («μάζα» από κριθάρι για το λαό, «άρτο» από σιτάρι για τους πλούσιους) βουτηγμένο σε ανέρωτο κρασί (άκρατος οίνος). Άλλες συνηθισμένες πρωινές τροφές ήταν τα ξερά σύκα, τα αμύγδαλα, τα καρύδια και άλλοι ξηροί καρποί. Καμιά φορά το πρώτο γεύμα της ημέρας συμπληρωνόταν με μια κούπα από κυκεώνα, το διάσημο αρχαίο ελληνικό ποτό, που ήταν φτιαγμένο κυρίως από νερό, κριθάρι και βότανα. Ο κυκεώνας χρησιμοποιούνταν και στα Ελευσίνια μυστήρια και ήταν αγαπημένο ποτό των Ελλήνων αγροτών. Οι αριστοκράτες της εποχής τον απέφευγαν.

Κατά το μεσημέρι ή προς το απόγευμα, ο Αθηναίος της μεσαίας τάξης έπαιρνε ένα απλό γεύμα, στα γρήγορα, το άριστον. Κάποιοι ξαναέτρωγαν κάτι το βράδυ, το εσπέρισμα, αλλά το κυρίως και μεγαλύτερο γεύμα ήταν το δείπνο και το έπαιρναν κανονικά στο τέλος της ημέρας μόλις νύχτωνε. Το δείπνο ή συμπόσιο, τελείωνε με τραγήματα (επιδόρπια), φρούτα νωπά ή ξηρά, ως επί το πλείστον σύκα, καρύδια και σταφύλια ή γλυκά με μέλι.
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έτρωγαν ποτέ μόνοι τους. Κάτι τέτοιο, τόσο κοινό στην εποχή μας, το θεωρούσαν δυστυχία. Πίστευαν ότι έτσι δεν γευμάτιζαν, αλλά ότι απλώς γέμιζαν το στομάχι τους. Το φαγητό με παρέα είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παραμέτρους στις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων και σπουδαίου δείγμα του πολιτισμού τους.

Δείπνα και Συμπόσια
Συμπόσιο σημαίνει κατανάλωση κρασιού με παρέα. Το συμπόσιο αποτελούνταν από δυο μέρη, τον δείπνον και τον πότον. Αρχικά, όλοι έπιναν το πρόπωμα που ήταν κρασί με μέλι και ανθόνερο. Στη συνέχεια, το δείπνο συνόδευαν σπονδές προς τιμήν κυρίως του Διόνυσου. Αυτή ήταν η φάση του φαγητού, που όμως συνήθως δεν διαρκούσε πολύ. Στο δείπνο, οι συνδαιτυμόνες έτρωγαν ψάρια, πουλερικά, κυνήγι, χορταρικά κ.α. Το κρασί σε αυτή τη φάση ήταν ανέρωτο. Συνήθως οι συμμετέχοντες ήταν ξαπλωμένοι σε αναπαυτικά ντιβάνια ανά δύο ή τρεις. Μπορούσαν όμως να τρώνε και καθιστοί. Μετά το δείπνο, οι συνδαιτυμόνες έπλεναν τα χέρια τους ή όλο τους το σώμα και ακολουθούσε το κυρίως συμπόσιο. Το πέρασμα από το δείπνο στο κυρίως συμπόσιο συνοδευόταν από μια σπονδή και έναν παιάνα. Ανάλογα με το σπίτι και τη συντροφιά, υπήρχαν και λιβανωτά που έκαιγαν στο χώρο. Οι συνδαιτυμόνες στέφονταν με στεφάνια από φύλλα ή λουλούδια και αλείφονταν με μύρα. Ο κανόνας ήταν οι συμμετέχοντες να μην είναι πολλοί, ώστε να μπορεί ο οικοδεσπότης να μιλάει με όλους. Ο σκοπός των συμποσίων δεν ήταν το φαγητό, αλλά η κατανάλωση κρασιού, η συναναστροφή, η διασκέδαση, η φιλοσοφία μεταξύ των αντρών. Το φαγητό δεν ήταν το κεντρικό θέμα των συμποσίων, αλλά μάλλον το ευχάριστο και απαραίτητο φόντο. Πολλές φορές οι τροφές ήταν σε μεγάλη αφθονία, ανάλογα με την κοινωνική τάξη του οικοδεσπότη. Σε αυτό το δεύτερο και κύριο μέρος του συμποσίου το κρασί ήταν νερωμένο (κράμα). Οι τροφές ήταν τα τραγήματα ή τρωγάλια κάτι σαν τα σημερινά επιδόρπια που συνόδευαν τις ώρες της οινοποσίας, της φιλοσοφίας και της διασκέδασης. Τα τραγήματα αποτελούνταν συνήθως από νωπούς ξηρούς καρπούς, αλατισμένα αμύγδαλα, τυρί, σκόρδα, κρεμμύδια και γλυκές και αλμυρές πίτες, τις οποίες έφτιαχναν με μέλι, τυρί και λάδι. Επίσης, ένα πολύ αγαπητό επιδόρπιο ήταν ομυττωτός, μια πίτα με τυρί, μέλι και σκόρδα («Η χρυσή διατροφή των αρχαίων Ολυμπιονικών», Λένα Τερκεσίδου).

Τα συμπόσια πολλές φορές συνόδευαν μουσικοί, αυλητές, κιθαριστές, χορεύτριες και άλλοι. Απαγγέλλονταν στίχοι ή σκόλια (τραγούδια του κρασιού), οι άντρες επιδίδονταν σε αγώνες, έπαιζαν παιχνίδια κτλ. Το κρασί έφερνε τη χαλάρωση των αναστολών και οι ερωτικές περιπτύξεις πολλές φορές δεν έλειπαν. Παρόλα αυτά τα συμπόσια είχαν τους δικούς τους νόμους και κανόνες και η μέθη κατά κύριο λόγο δεν ήταν αποδεκτή. Κάθε καλεσμένος μπορούσε να φέρει στο συμπόσιο όποιον ήθελε. Υπήρχαν και κάποιοι που πήγαιναν στα συμπόσια ακάλεστοι, ήταν οι λεγόμενοι παράσιτοι των συμποσίων. Αυτοί συνήθως ήταν δεινοί κόλακες, αλλά και διασκεδαστές της παρέας. Το συμπόσιο μπορούσε να διαρκέσει έως τις πρώτες πρωινές ώρες. Τα συμπόσια δεν ήταν όλα ίδια, διέφεραν ανάλογα με την κοινωνική τάξη, αλλά και το πνευματικό επίπεδο των συμμετεχόντων και του οικοδεσπότη. Ο Πλάτων είχε τις ενστάσεις του γενικά σε σχέση με τα συμπόσια και θεωρούσε ότι οι πνευματικοί άνθρωποι δεν χρειαζόντουσαν σε αυτά χορεύτριες, αυλητρίδες και κιθαριστές. Αυτά πίστευε ότι είναι για τα ακαλλιέργητα άτομα που δεν μπορούν να κρατήσουν το ενδιαφέρον των συμποτών τους με πιο σοβαρές ενασχολήσεις. Αν και αυτή έχει θεωρηθεί μια ελιτίστικη άποψη της εποχής, αποτελεί ένα στοιχείο που αποδεικνύει το πόσο διέφεραν τα συμπόσια μεταξύ τους.

Τα εδώδιμα υλικά των θυσιών
Με τις θυσίες οι άνθρωποι εξευμενίζουν τους θεούς, ζητούν «χάρες» από αυτούς, τους ευχαριστούν για την ευλογία τους και προσπαθούν να διατηρήσουν μια αρμονική σχέση μαζί τους. Οι θυσίες στους θεούς ήταν πολύ σημαντικές για τους αρχαίους Έλληνες, όπως και για όλους τους αρχαίους λαούς. Η θυσία μπορεί να είναι αιματηρή, αλλά και αναίμακτη και να περιλαμβάνει προσφορές βρώσιμων ή άλλων αγαθών. Οι σπονδές περιλάμβαναν νερό, κρασί, γάλα μέλι, φυτικά ή ζωικά έλαια. Κάποιες φορές χρησιμοποιούνται λουλούδια, χόρτα, σπόροι και καρποί. Στις ζωοθυσίες αναφέρεται η προσφορά οικιακών ζώων, όπως κόκορας, αρνί, κατσίκι, κριάρι, αλλά και άλογο. Ο Γ. Α. Ρηγάτος αναφέρει στο «Η διατροφική παράδοση στην Ελλάδα» ότι στη Δήμητρα π.χ. θυσιαζόταν μια έγκυος γουρούνα, στην Εκάτη σκύλος κτλ. Συνήθως επέλεγαν προς θυσία ζώα με μαύρο χρώμα για τις χθόνιες θεότητες.
Ιδιαίτερος τύπος θυσίας είναι η εκατόμβη. Κυριολεκτικά σημαίνει σφαγή εκατό βοδιών. Αναφέρεται ότι τέτοια θυσία έκανε ο Κόνων όταν τέλειωσε την ανοικοδόμηση των τειχών της Αθήνας. Οι θυσίες είχαν τα τελετουργικά τους που κάποιες φορές διαφέρουν από θεό σε θεό. Οι αρχαίοι θυσίαζαν ένα κομμάτι του ζώου στο θεό και το υπόλοιπο έτρωγαν αυτοί και οι οικείοι τους. Πολλές φορές το κρέας των θυσιών μοιραζόταν όλη η πόλη. Η λέξη εστιατόριο στην αρχαιότητα ήταν το δωμάτιο κοντά στο βωμό, όπου έτρωγαν όσοι είχαν τελέσει τη θυσία. Πολλές φορές ήταν μια ευκαιρία για τους κατοίκους των πόλεων να εξασφαλίσουν γεύματα πλούσια με κρέατα άριστης ποιότητας, σε εποχές που αυτά δεν ήταν εξασφαλισμένα για τα πλατιά στρώματα του πληθυσμού μιας πόλης. Τα μέρη που έμεναν μετά τη θυσία ήταν τα περιβόητα ειδωλόθυτα (Γ. Α. Ρηγάτος, «Η διατροφική παράδοση στην Ελλάδα»). Οι θυσίες των φτωχών ήταν περισσότερο αναίμακτες για ευνόητους λόγους.
Και ταξικές διαφορές στη διατροφή
Στο «Σειρήνια Δείπνα», ο Andrew Dalby μας λέει ότι η δίαιτα των φτωχών, αλλά όχι εντελώς άπορων Ελλήνων συνίστατο κυρίως από δημητριακά συνοδεύομενα από κάποια εδέσματα, ακριβώς όπως και των πλουσιότερων. Στην περίπτωση των φτωχών υπήρχε μία μόνο διαφορά, ότι τα εδέσματα αυτά ήταν αρκετά περιορισμένα: συνήθως επρόκειτω για πράσινα λαχανικά και ρίζες. Η μετακίνηση από το όριο της φτώχιας, μας λέει ο Dalby, στην ένδεια σημαδεύεται από δύο ορόσημα. Το ένα είναι η αδυναμία να αγοράσει κανείς δημητριακά και το δεύτερο η απόλυτη εξάρτησή του από την τροφή που συλλέγεται σε άγρια μορφή. Από την άλλη πλευρά όσο αυξανόταν ο πλούτος τόσο αυξανόταν και η κατανάλωση κρέατος. Το ψάρι ήταν μια πιο προσιτή πολυτέλεια στα ευρύτερα στρώματα των περισσότερων ελληνικών πόλεων. Από τη μια έχουμε περιγραφές για πολυτελή γεύματα και συμπόσια, όπου πλεόναζαν τα αρνιά, τα μοσχάρια, τα γουρουνόπουλα, τα χέλια, τα ψάρια, τα γλυκίσματα, οι πίτες και από την άλλη περιγραφές για εντελώς λιτές διατροφές που περιοριζόντουσαν στα λαχανικά, τα όσπρια και το ψωμί.
Σπαρτιατική διατροφή
Η διατροφή των αρχαίων Σπαρτιατών διέφερε από αυτή των Αθηναίων. Η λιτότητα και η αυστηρότητα της διατροφής τους ήταν εντυπωσιακή. Ο Σπαρτιάτης με διογκωμένο στομάχι ήταν ανυπόληπτος. Οι άνδρες Σπαρτιάτες (όπως και οι Κρήτες) έτρωγαν πάντα σε ομαδικά γεύματα, τα συσσίτια, που θεσμοθέτησε ο Λυκούργος. Οι γυναίκες δειπνούσαν στα σπίτια τους. Στα συσσίτια έτρωγαν λαγάνες, χοιρινό βραστό κρέας ως προσφάι και φυσικά μέλανα ζωμό. Η μέθη απαγορευόταν. Στο τέλος προσφέρονταν τα έπακλα, δηλαδή φάσσες, χήνες, τρυγόνια, κοτσύφια, τσίχλες, λαγοί, αρνιά, κατσίκια, τα οποία πρόσφεραν διακεκριμένοι πολίτες. Τα ονόματά τους ανακοινώνονταν μετά το γεύμα από τους μάγειρες.
Ο μέλανας ζωμός ήταν ένα είδος ραγού, που παρασκευαζόταν από χοιρινό κρέας, αίμα, ξίδι και αλάτι. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι δεν μπορούσε ο καθένας πιει μέλανα ζωμό. Ο Διόνυσος, τύραννος των Συρακουσών όταν προσπάθησε να τον δοκιμάσει τον έφτυσε στην πρώτη γουλιά. Ο Σπαρτιάτης μάγειράς του τότε του είπε: «Βασιλιά μου, για να δοκιμάσεις αυτό το φαγητό πρέπει να κάνεις σπαρτιάτικη γυμναστική και να κολυμπήσεις στον Ευρώτα» («Η χρυσή διατροφή των αρχαίων Ολυμπιονικών», Λένα Τερκεσίδου).

Ο Ιπποκράτης και η διατροφή
Είναι δύσκολο να μιλήσεις για την αρχαία ελληνική διατροφή και να μην αναφερθείς στον Ιπποκράτη. Ο συσχετισμός τροφής, υγείας και ασθένειας είναι βασικός στον πατέρα της ιατρικής που έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής με τη διάσημη φράση: «το φάρμακό σου η τροφή σου και η τροφή σου το φάρμακό σου». Ο γιατρός Ιπποκράτης ήταν ένας μελετητής της φύσης, θεωρούσε ότι η φύση που δημιούργησε την αρρώστια, η ίδια μπορεί να θεραπεύσει και έδινε μεγάλη σημασία στην αυτοθεραπεία. Σε ορισμένες παθήσεις ο Ιπποκράτης συστήνει δίαιτα και σε άλλες τέλεια αποχή από την τροφή. Ο γιατρός είναι ουσιαστικά ένας βοηθός της φύσης για τον Ιπποκράτη. Επίσης, ενδεχομένως είναι δική του η άποψη ότι αν το σώμα δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα στην αφομοίωση των τροφών, δεν υπάρχει κίνδυνος να προκληθεί κάποια ασθένεια. Η τροφή και η δίαιτα (η διατροφή) είναι ουσιώδης για την καλή υγεία, αλλά και τη θεραπεία και αυτό είναι κάτι που διαπνέει το έργο του Ιπποκράτη και όλη την ιπποκρατική σχολή. Επίσης, ο μεγάλος αυτός γιατρός θεωρούσε ότι όποιος μπορεί να δημιουργεί στον οργανισμό του ανθρώπου τα αντίθετα ξηρό και υγρό ή ψυχρό και θερμό με τη σωστή διατροφή, αυτός θα μπορούσε να θεραπεύσει και αυτή την αρρώστια, αρκεί να διακρίνει την κατάλληλη στιγμή που κάτι ωφελεί (Δαμιανός Τσεκουράκης, «Η δίαιτα στον Ιπποκράτη»). Οι μάγειρες θα πρέπει να έχουν τις απαραίτητες γνώσεις, να είναι και λίγο «γιατροί» δηλαδή. Φυσικά, ο Ιπποκράτης δεν είναι ο μόνος γιατρός της αρχαιότητας που σύνδεσε την υγεία με τη διατροφή. Ο Πολύβος (της Ιπποκρατικής σχολής και αυτός) αναφέρει ότι όλες οι αρρώστιες προκαλούνται άλλες από τις τροφές και άλλες από τον αέρα που αναπνέουμε για να ζήσουμε.

Αρχαιοελληνικό τραπέζι
Η κατανάλωση κρέατος και θαλασσινών σχετιζόταν με την οικονομική κατάσταση της οικογένειας, αλλά και με το αν κατοικούσε στην πόλη, στην ύπαιθρο ή κοντά στη θάλασσα. Οι Έλληνες κατανάλωναν ιδιαιτέρως και τα γαλακτοκομικά και κυρίως το τυρί. Αν και το βούτυρο ήταν γνωστό, έχανε σε προτιμήσεις σε σχέση με το ελαιόλαδο. Το φαγητό συνόδευε κρασί αναμεμειγμένο με νερό. Πληροφορίες για τις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων παρέχουν τόσο οι γραπτές μαρτυρίες όσο και διάφορες καλλιτεχνικές απεικονίσεις. Ο Όμηρος, οι κωμωδίες του Αριστοφάνη, το έργο του γραμματικού Αθήναιου, (με το διάσημο έργο «Δειπνοσοφιστές») κ.α. από τη μία πλευρά και οι απεικονίσεις στα κεραμικά αγγεία, στα αγαλματίδια κτλ. μας δίνουν αρκετές πληροφορίες για τις συνήθεις και τα είδη φαγητού που κατανάλωναν οι πρόγονοί μας. 

Δημητριακά – Ψωμί
Τα δημητριακά αποτελούσαν τη βάση της διατροφής για τους αρχαίους. Τα κυριότερα ήταν το σιτάρι (πύρος) και το κριθάρι. Η Αττική είχε μικρή όμως παραγωγή τόσο σε σιτάρι όσο και σε κριθάρι. Οι Αθηναίοι ήταν πολύ συχνά  αναγκασμένοι να εισάγουν σιτάρι όσο και κριθάρι. Το κριθάρι αποτελούσε τη βάση της διατροφής για τους Αθηναίους με χαμηλά εισοδήματα και τους δούλους.

Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν το ψωμί και γι αυτό είχαν πολλά είδη. Το πιο διαδεδομένο και φθηνό είδος ψωμιού ήταν η μάζα. Το παρασκεύαζαν, ζυμώνοντας κριθαρένιο αλεύρι με νερό ή υδρόμελι ή ακόμα με νερό και κρασί, με λάδι και οξύμελι. Το ψωμί από σιτάρι προοριζόταν για τους πιο εύπορους και είχε στρογγυλό σχήμα. Στο ψωμί έμπαιναν και καρυκεύματα, όπως μάραθος, δυόσμος, μέντα κ.α. Ανάλογα με το καρύκευμα έπαιρνε και διαφορετικά ονόματα. Επίσης, πρόσθεταν και τυρί και έφτιαχναν τον τυρώντα. Άλλα ψωμιά ήταν ο ζυμίτης άρτος, ο χονδρίτης, ο συγκομιστός, εντίτης ή λευκιθίτης. Ανάλογα με τον τρόπο ψησίματος ή το σχήμα άλλαζε και η ονομασία του ψωμιού. Το φουρνιστό ψωμί ήταν ο ιπνίτης, το ψωμί φόρμας που ψηνόταν σε πήλινα σκεύη λεγόταν κλιβανίτης. Το ψωμί που ψηνόταν στη χόβολη ονομαζόταν σποδίτης, ενώ τα ψωμάκια και οι τηγανίτες ονομάζονταν εσχαρίται και τηγανίται («Σειρήνεια δείπνα», Andrew Dalby). Η κάθε οικογένεια έψηνε το ψωμί της στο σπίτι. Υπήρχαν φούρνοι που μπορούσες να αγοράσεις ψωμί και γλυκά, αλλά αυτοί ήταν για τους εύπορους.

Πλακούντες
Πολύ διαδεδομένοι στην αρχαία Ελλάδα ήταν και οι πλακούντες, ένα είδος πίτας. Τους παρασκεύαζαν όπως το ψωμί προσθέτοντας γάλα, τυρί, αυγά, λάδι, βούτυρο, άνηθο, μάραθο, κύμινο, σινάπι, πιπέρι, μέλι, φουντούκια, αμύγδαλα, σταφίδες. Μετά το ψήσιμο οι πλακούντες μπορεί να περιχύνονται με μέλι, συνήθεια που έχει διατηρηθεί μέχρι και στις μέρες μας σε διάφορα γλυκίσματα. Η Αθήνα ήταν ιδιαίτερα φημισμένη για τους πλακούντες της.
Κυκεώνας
Ο κυκεώνας ήταν ένα μείγμα κριθαριού με νερό και διάφορα αρωματικά φυτά όπως φλισκούνι, μέντα, θυμάρι. Πολλές φορές ο κυκεώνας ήταν κριθάλευρο με νερό, κρασί ή γάλα. Σε αυτό πρόσθεταν μέλι, τριμμένο τυρί, αλάτι ή χόρτα. Σε κάποιες περιπτώσεις, κυρίως στις χαμηλές κοινωνικές τάξεις μπορούσε να αντικαταστήσει το φαγητό.

Ελιά και Ελαιόλαδο
Η κατανάλωση ελιάς και ελαιολάδου ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στην αρχαία Ελλάδα, συνυφασμένη με τα ήθη και τα έθιμα σε όλη την επικράτεια. Στην Αθήνα, η ελιά ήταν ιερό δέντρο, με νόμους που αυστηρά προάσπιζαν την προστασία του. Μάλιστα, η Αττική ήταν αυτάρκης και εξαγωγέας ελιάς και ελαιόλαδου. Οι ψευδόστομοι αμφορείς χρησίμευαν για την αποθήκευση λαδιού. Οι θεραπευτικές ιδιότητες του ελαιόλαδου ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα. Ο Ιπποκράτης αναφέρει 60 φαρμακευτικές χρήσεις του. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά όχι ως τρόφιμο, αλλά για άλλες εξωτερικές χρήσεις: για το φωτισμό και τον καλλωπισμό, στο λουτρό, για την επάλειψη αθλητών και νεογέννητων. Στα Παναθήναια οι νικητές λάμβαναν αγγεία γεμάτα λάδι ως έπαθλο. Κατά την κλασσική εποχή χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα σχεδόν με όλες τις τροφές. Καλύτερο ήταν το αγουρέλαιο (το ωμοτριβές ή ομφάκινον), κάτι σαν το σημερινό έξτρα παρθένο, δεύτερο σε ποιότητα ήταν το δευτερεύον γεύματος και τελευταίο ήταν το χυδαίον έλαιον που ήταν το κατώτερης ποιότητας λάδι από υπερώριμες ή χτυπημένες ελιές.


Λαχανικά
Τα λαχανικά είχαν επίσης μεγάλη ζήτηση στην αρχαία Ελλάδα, αφού αποτελούσαν την κύρια τροφή των φτωχών και των αγροτών. Στην Αθήνα δεν υπήρχαν σε αφθονία και έπρεπε να γίνονται εισαγωγές. Οι αρχαίοι έτρωγαν λάχανο, αγγούρι, βολβούς, ραπάνια, μανιτάρια, αγκινάρες, μαρούλια, βλίτα, σέλινο, καρότο, τεύτλα. Κάποια από τα σπίτια των Αθηναίων είχαν μικρούς κήπους, στους οποίους καλλιεργούσαν σκόρδα, κρεμμύδια, κουκιά, φασόλια*, μπιζέλια, λούπινα, βολβούς, μαρούλια, αρακά, αγκινάρες, βλίτα, ρεβίθια και φακές. Τα μανιτάρια, τα μάραθα, τα σπαράγγια και διάφορα άλλα χορταρικά, τ’ αναζητούσαν στις ακροποταμιές, στα χωράφια και στις άκρες των δρόμων. Φαγώσιμες ήταν και οι τρυφερές τσουκνίδες. Τα σκόρδα, ακόμη, ήταν απαραίτητα για τους αρχαίους. Όπως επίσης και τα κρεμμύδια. Το σκόρδο έτρωγαν ως προσφάι ή άρτυμα στα διάφορα εδέσματα και στις σαλάτες τους. Έτρωγαν επίσης βολβούς, τους οποίους τους θεωρούσαν και αφροδισιακούς.
Ο Πλάτων ακολουθούσε την «Πυθαγόρειο δίαιτα», δηλαδή ήταν χορτοφάγος και ήταν πολύ ευχαριστημένος τρώγοντας λαχανικά. Πίστευε πως η δίαιτα, είναι η πηγή της υγείας και των καλών ηθών.
* “Τροφή”: Αναφορικά με τα φασόλια που αναφέρονται να ξεκαθαρίσω πως δεν αφορούν τα φασόλια όπως τα ξέρουμε σήμερα, καθώς αυτά μας ήρθαν πολύ μεταγενέστερα, τότε είχαμε “φασίολους”, το οποίο μάλλον ήταν είδος λούπινου…
Όσπρια
Πρόχειρη, εύκολη και το κυριότερο φθηνή τροφή, τα όσπρια είχαν την τιμητική τους στην αρχαία Ελλάδα. Τρωγόντουσαν ψημένα, με τη μορφή χυλού ή πουρέ που ονομαζόντουσαν έτνος (κυρίως τα φασόλια και ο αρακάς). Όμως αν ήταν φρέσκα και τρυφερά τα έτρωγαν και ωμά. Τα πιο διαδεδομένα όσπρια ήταν οι φακές. Οι φακές ήταν το φαγητό των φτωχών και δεν θα το έβλεπες σχεδόν ποτέ σε κάποιο πλούσιο σπίτι. Ιδανικό πιάτο παρόλα αυτά σύμφωνα με τους κυνικούς φιλόσοφους. Διαδεδομένα ήταν επίσης τα φασόλια, τα ρεβίθια, τα λούπινα, ο αρακάς (ζωμός από μπιζέλια ήταν το αγαπημένο φαγητό του Ηρακλή) και τα κουκιά (αν και ο Πυθαγόρας τα απεχθανόταν μετά μανίας).
Φρούτα
Μεγάλη αγάπη και για τα φρούτα είχαν οι αρχαίοι μας πρόγονοι. Τα μήλα, τα κίτρα (Μήλα των Εσπερίδων), τα κυδώνια, τα κεράσια, τα κούμαρα, τα ρόδια, τα ροδάκινα, τα πεπόνια, τα δαμάσκηνα, τα σύκα και τα σταφύλια ήταν αγαπημένα τρόφιμα. Η μεγάλη αδυναμία όμως των αρχαίων Ελλήνων ήταν τα σύκα. Τα σύκα της Αττικής ήταν τα πιο φημισμένα και ίσως τα καλύτερα. Μάλιστα, η εξαγωγή τους δεν επιτρεπόταν. Η λέξη συκοφάντης λέγεται ότι χρησιμοποιήθηκε για να χαρακτηρίσει αυτούς που παράνομα έκαναν εξαγωγές σύκων. Τα σύκα τα έτρωγαν φρέσκα, ξερά ή ψημένα. Αναφέρονται πολύ συχνά στον Όμηρο και σε άλλους συγγραφείς που με διθυράμβους και επαίνους ανάγουν τα σύκα ως τα πιο πολύτιμα από τα φρούτα.
Μέλι & Νωγαλεύματα
Κύριο γλυκαντικό των αρχαίων Ελλήνων, αφού δεν υπήρχε ζάχαρη, ήταν το μέλι. Χρησιμοποιήθηκε τόσο στη μαγειρική όσο και στη ζαχαροπλαστική. Η κύρια τροφή των Πυθαγορείων ήταν ψωμί με μέλι. Πολλές φορές οι σπονδές στους θεούς περιλάμβαναν μέλι με κρασί και γάλα. Ένα από τα πιο εξαιρετικά μέλια ήταν το θυμαρίσιο μέλι Αττικής.Τα νωγαλεύματα ήταν τα γλυκά φαγητά και οι λιχουδιές. Τα γλυκά στην αρχαία Ελλάδα είχαν ως βάση υλικά του ψωμιού και το μέλι. Το ίτριο ήταν γλύκισμα φτιαγμένο από σουσάμι και μέλι, δηλαδή όπως το σημερινό παστέλι. Επίσης, το μέλι με ξηρούς καρπούς ή γιαούρτι ήταν πολύ συνηθισμένο, όπως και σήμερα. Οι μελόπιτες, που τις έλεγαν μελιτούττα ήταν ένα επίσης συνηθισμένο γλύκισμα. Οι πλακούντες, οι πίτες με ζυμάρι, μέλι, σουσάμι και καρυκεύματα ήταν πολύ αγαπητοί. Είδος πλακούντα ήταν και κάτι σαν το σημερινό σκαλτσούνι με μέλι. Οι αρχαίοι μας πρόγονοι επίσης έτρωγαν γαλατόπιτες, μελόπιτες, τηγανίτες, σουσαμόπιτες (Η χρυσή διατροφή των αρχαίων Ολυμπιονικών, Λένα Τερκεσίδου).
Από μέλι επίσης παρασκεύαζαν: Μηλόμελο: Μήλα διατηρημένα σε μέλι καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Το μέλι αποκτούσε τη χαρακτηριστική οσμή των μήλων. Την ίδια συνταγή έκαναν και με άλλα φρούτα. Μελίκρατο: Μέλι με γάλα. Τροφή των παιδιών. Οξύμελο: Μέλι με ξύδι. Για τον πυρετό. Υδρόμελο: Ηδύποτο που προκύπτει από αλκοολική ζύμωση του μελιού. Παρασκευάζεται και σήμερα. Οινόμελο: Μέλι με κρασί. Αναφέρεται ότι ο Δημόκριτος έζησε μέχρι τα βαθιά γεράματα, γιατί κατανάλωνε οινόμελο με άρτο.

Κρέας
Οι αρχαίοι Έλληνες, όπως οι περισσότεροι αρχαίοι λαοί, θυσίαζαν ζώα στους θεούς τους. Έσφαζαν και πρόσφεραν θυσία κριάρια, βόδια, γουρούνια, αγελάδες, πρόβατα, τράγους, κατσίκες κ.α. Αφού άφηναν να καεί ένα κομμάτι κρέας προς τιμήν του θεού, έκοβαν το υπόλοιπο και το μοίραζαν στους ιερείς και τους πιστούς.
Οι φτωχοί σπάνια έτρωγαν κρέας. Η συχνή κρεατοφαγία ήταν προνόμιο των πιο πλούσιων. Στην Αττική το κρέας ήταν ακριβό, γιατί δεν ήταν αναπτυγμένη η κτηνοτροφία. Το χοιρινό ήταν το πιο διαδεδομένο κρέας γιατί ήταν και φθηνό και νόστιμο. Τα αρνιά τρωγόντουσαν σπάνια (όπως και σήμερα) και σε εκλεκτές περιπτώσεις, κυρίως σε οικογενειακά δείπνα και θρησκευτικές τελετές. Η Λένα Τερκεσίδου στο «Η χρυσή διατροφή των αρχαίων Ολυμπιονικών» αναφέρει ότι οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν μεγάλη αδυναμία στα άκρα των ζώων, αλλά και στα εντόσθιά τους. Τα κρέατα διατηρούνταν σε κρασί, ξίδι ή αλάτι.
Όπως μέχρι και σήμερα στην επαρχιακή Ελλάδα, οι αρχαίοι έτρεφαν στα σπίτια τους κοτόπουλα και σπανιότερα χήνες και πάπιες. Επίσης, έτρωγαν κοτσύφια, πέρδικες, περιστέρια, τρυγόνια, φασιανούς, ορτύκια. Εντύπωση μας προκαλεί σήμερα η κατανάλωση τζιτζικιών, τα οποία μάλιστα άνοιγαν την όρεξη. Οι εύποροι επιδίδονταν και στο κυνήγι. Κυνηγούσαν κυρίως αγριόχοιρους, λαγούς, ελάφια, πέρδικες, ορτύκια, κορυδαλλούς, τσίχλες κ.α. Τα πουλιά ήταν για τους αρχαίους ορεκτικό και τα κατανάλωναν με διάφορες σάλτσες και αρτύματα. Τέλος, έτρωγαν αυγά βραστά ή ψητά. Τα τηγανητά τα θεωρούσαν ανθυγιεινή τροφή, ενώ πολύ θρεπτικά ήταν γι’ αυτούς ήταν τα ρουφηχτά, ωμά αυγά.
Κρασί
Το κρασί και το αμπέλι είναι πολύ σημαντικά στη διατροφή και την κουλτούρα των αρχαίων Ελλήνων. Οι Έλληνες είχαν άλλωστε και θεό του κρασιού. Ο τρύγος ήταν ορόσημο του θρησκευτικού και αγροτικού ημερολογίου και το κρασί λατρεύτηκε εδώ όσο πουθενά. Με τη λέξη κράμα εννοούσαν τον οίνο. Κράμα είναι το νερωμένο κρασί και σπάνια έπιναν ανέρωτο κρασί (άκρατος οίνος), καθώς το θεωρούσαν βάρβαρη συνήθεια. Θεωρούσαν ότι το κρασί μαλακώνει τους χαρακτήρες (όπως ο Διόνυσος) και ότι συμβάλλει στην επικοινωνία και τη συντροφικότητα. Δεν κατανάλωναν ζύθο, αλλά εκτός από το κρασί έπιναν και οινόμελο, δηλαδή κρασί με μέλι και ανθόνερο. Η ημέρα ενός μέσου Αθηναίου ξεκινούσε συχνά με πρόγευμα που ήταν λίγο ψωμί βουτηγμένο σε ανέρωτο κρασί. Στα συμπόσια το κρασί έρεε άφθονο, αλλά η μέθη δεν ήταν αποδεκτή. Οι μεθυσμένοι ήταν κακά παραδείγματα, ακόμα κι αν τα πράγματα «ξέφευγαν» κάποιες φορές από συνηθισμένα όρια. Ο κάθε τόπος στην αρχαία Ελλάδα είχε και το δικό του τρόπο παρασκευής του κρασιού. Η μακρόχρονη αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων κρασιού αποτελούσε, ιδιαίτερα κατά τους ομηρικούς χρόνους, δείγμα πλούτου και δύναμης.

Μπαχαρικά, βότανα & αρτύματα
Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν ξίδι, πιπέρι και αλάτι. Τα πήγαιναν πολύ καλά και με τα καρυκεύματα, τα μπαχαρικά και τα μυρωδικά και φυσικά τα βότανα. Το αλάτι (άλας) ήταν το βασικό καρύκευμα στα φαγητά των αρχαίων Ελλήνων. Ήταν δώρο του Ποσειδώνα. Σε αυτό συντηρούσαν και διάφορα τρόφιμα. Το ξίδι αποτελούσε βασικό και αναγκαίο άρτυμα των αρχαίων και το αποκαλούσαν «άριστο των ηδυσμάτων». Το ονόμαζαν όξος και ήδος. Όπου δεν υπήρχαν αμπέλια, το ξίδι έπαιρναν από φρούτα (χουρμάδες, ροδάκινα, αχλάδια και κυρίως σύκα). Οι Έλληνες επίσης χρησιμοποιούσαν ρίγανη (ορίγανο), θυμάρι (θύμον), σουσάμι (σύσαμο), σταφίδες, κάππαρη, κάρδαμο, κουκουνάρια,κύμινο, σίλφιο (φυτό από τη Λιβύη), κρόκο (σαφράν), άνηθο, δυόσμο κ.α. στο φαγητό τους. Τα βότανα είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο της αρχαίας ελληνικής διατροφής, αλλά και της ιατρικής, αφού είναι ουσιαστικά τα αρχαία φάρμακα. Η σύγχρονη επιστήμη (και φυσικά η λεγόμενη εναλλακτική ιατρική) έχει ρίξει ξανά σήμερα το εξεταστικό της βλέμμα επάνω στα αρχαία αυτά φάρμακα, προσπαθώντας να εξερευνήσει το σωστό τρόπο χρήσης τους για κάθε πάθηση, ενόχληση του ανθρώπινου οργανισμού. Ο κόσμος των βοτάνων είναι ατελείωτος, όπως και ατελείωτα είναι τα μυστικά της θεραπείας που κρύβουν για τον ανθρώπινο οργανισμό.
Γαλακτοκομικά
Οι πρόγονοί μας είχαν μεγάλη αγάπη και για τα τυριά και τα γάλατα. Στο πρωινό τους πρόσθεταν κάποιες φορές και κατσικίσιο γάλα. Από το γάλα έφτιαχναν τις περίφημες γαλατόπιτές τους. Το τυρί δεν έλειπε από τα ελληνικά σπίτια, όπως και σήμερα. Το κατανάλωναν τόσο στα οικογενειακά γεύματα όσο και στα επίσημα δείπνα. Τα είδη τυριών ήταν πολλά και η κάθε περιοχή είχε τα δικά της. Την τέχνη της τυροκομίας σύμφωνα με το μύθο έμαθαν οι Έλληνες από τον Αρισταίο, από τον οποίο έμαθαν και τη μελισσοκομία, την καλλιέργεια του αμπελιού, της ελιάς κ.α.

Ψάρι
Μάλλον οι αρχαίοι μας πρόγονοι έτρωγαν πιο πολύ ψάρι παρά κρέας. Η λέξη όψον στην αρχή σήμαινε οτιδήποτε τρώγεται μαζί με το ψωμί. Τελικά, κατέληξε να σημαίνει ψάρι, γιατί το ψωμί μαζί με το ψάρι ήταν η βασική τροφή του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού. Ψάρευαν με αγκίστρι, δίχτυα, πετονιά, καμάκι και άλλους τρόπους που μοιάζουν με τους σημερινούς. Ιδιαίτερη αδυναμία είχαν στα χέλια που θεωρούσαν εκλεκτό μεζέ, κάτι σαν γκουρμέ λιχουδιά, μεζέ που όμως δεν θα έβρισκες ποτέ στα τραπέζια των φτωχών. Έτρωγαν επίσης και θαλασσινά, όπως οστρακοειδή, αστακούς, γαρίδες, καβούρια, χταπόδια, σουπιές, καλαμάρια κ.α. Οι τσιπούρες και τα μπαρμπούνια στόλιζαν συχνά τα τραπέζια των πλουσίων, ενώ οι σαρδέλες του Φαλήρου ήταν το συνηθισμένο πιάτο των φτωχότερων των Αθηνών. Η τιμή της σαρδέλας, μάλιστα, λειτουργούσε ως βαρόμετρο για την αγορά τροφίμων της Αθήνας. Αν και οι αρχαίοι είχαν ιδιαίτερη εκτίμηση στο ψάρι, δεν ισχύει το ίδιο και για τους ιχθυέμπορους, τους οποίους θεωρούσαν αυθάδεις και εκμεταλλευτές.Η αρχαία ελληνική κουζίνα και γαστρονομία, που θεωρείται ο πρόδρομος και η βάση της ελληνικής παραδοσιακής κουζίνας, έχει γίνει αντικείμενο μελέτης και σημείο αναφοράς για τον υγιεινό της χαρακτήρα, τον πλούτο της και τη συμμετοχή της στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, έναν πολιτισμό που θαύμασε όλη η ανθρωπότητα. Ίσως είναι αδύνατον να επιστρέψουμε εκεί, αλλά είναι σίγουρα δυνατόν να διδαχθούμε παίρνοντας μια «γεύση», σε μια εποχή που αναζητούμε τόσο τη χαμένη μας υγεία όσο και τη χαμένη μας έμπνευση και όχι άλλο ένα εφήμερο γαστρονομικό trend.
-της Ειρήνης Κάρου – bionews.gr
Πηγές: «Η χρυσή διατροφή των αρχαίων Ολυμπιονικών», Λένα Τερκεσίδου (εκδ. Καστανιώτη), «Σειρήνια δείπνα»,Andrew Dalby (Πανεπ. εκδόσεις Κρήτης), «Η διατροφική παράδοση στην Ελλάδα», Γ. Α. Ρηγάτος (εκδ. ΒήταMedical Arts), «Η Δίαιτα στον Ιπποκράτη», Δαμιανός Τσεκουράκης (εκδ. Παπαζήση)

ΠΗΓΗ "http://thesecretrealtruth.blogspot.com/

Η απάντηση στο αποτυχημένο παγκόσμιο «αναπτυξιακό μοντέλο»

Η απάντηση στο αποτυχημένο παγκόσμιο «αναπτυξιακό μοντέλο»

του Γιάννη Μιχελή

Όποιος παρακολούθησε την πρόσφατη 4η Διεθνή Διάσκεψη για την Αποανάπτυξη στη Λειψία της Γερμανίας, θα παρατήρησε από την πρώτη στιγμή ότι κανείς εκ των συμμετεχόντων δεν έπλεξε το εγκώμιο της αειφόρου ανάπτυξης, εις πείσμα των καιρών, που προσπαθούν μετά βίας να επαναφέρουν τη λέξη «ανάπτυξη» στην καθημερινότητα των πολιτών. Παρόλα αυτά, η ανάπτυξη αυτή καθαυτή και τα παρελκόμενά της είχαν κεντρική θέση στη Διάσκεψη, καθώς ένα πλήθος πάνω από τρεις χιλιάδες συμμετεχόντων συζήτησαν τις τρέχουσες τάσεις σε τομείς του περιβάλλοντος, της πολιτικής, της οικονομίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο όρος «βιώσιμη ανάπτυξη» άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως τη δεκαετία του 1970 και του 1980, για να υποστηρίξει την θέση πως οι περιβαλλοντικές αρχές και κάποια ελάχιστα οικολογικά όρια πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο της ανάπτυξης, η οποία, από τη σκοπιά του οικονομικού ρεαλισμού, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικονομική ανάπτυξη. Ο όρος «βιώσιμη ανάπτυξη» έτυχε αποδοχής σε ευρεία κλιμάκα, κυρίως μέσω της Επιτροπής για την Αειφόρο Ανάπτυξη του ΟΗΕ, ενός εκ των πολλών κυβερνητικών και μη οργανισμών που συστάθηκαν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, για να συμπεριλάβουν οικολογικούς στόχους στη χάραξη της πολιτικής.

Παρόλο, όμως, που αρχικά αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός καθαρότερου περιβάλλοντος, ο όρος της βιώσιμης ανάπτυξης κατέληξε να είναι μία «βρώμικη λέξη» στους κύκλους των degrowthers (οπαδών της Αποανάπτυξης), οι οποίοι και στη Λειψία αμφισβήτησαν έντονα τη βαθιά ριζωμένη αντίληψη πως η οικονομική ανάπτυξη είναι σε θέση να προσφέρει αυτό που υπόσχεται, δηλαδή την αύξηση της ανθρώπινης ευημερίας. Βρέθηκαν, λοιπόν, μπροστά στη συνειδητοποίηση της ανάγκης επαναπροσδιορισμού τόσο των αδυναμιών της αειφόρου ανάπτυξης, αλλά και νέων όρων όπως Βιο-οικονομία, κοινωνικός μεταβολισμός κ.λπ., προκειμένου να προσδώσουν μια φρέσκια προοπτική.

Η ανάπτυξη της Αποανάπτυξης

Στο πλαίσιο αυτού του εγχειρήματος αναδείχθηκε ο Γάλλος οικονομικός ανθρωπολόγος Serge Latouche, ο οποίος, βασιζόμενος στα συμπεράσματα της πρώτης φάσης της συζήτησης της απο-ανάπτυξης, όπως παρουσιάστηκαν από τον Dennis και Donella Meadows στο βιβλίο Limits to Growth τo 1972, προχώρησε στο δεύτερο στάδιο, δηλαδή στην κριτική επί της κυρίαρχης ιδέας περί βιώσιμης ανάπτυξης. Σε σχετικό συνέδριο υπό την UNESCO στο Παρίσι το 2002, ο Latouche συγκέντρωσε πρώτη φορά τα βλέμματα της διεθνούς κοινότητας, όταν μίλησε για το οξύμωρο της Αειφόρου Ανάπτυξης και προέβαλε το αντισύνθημα A bas le développement durable! Vive la décroissance conviviale! (Κάτω η βιώσιμη ανάπτυξη! Ζήτω η συμβιωτική αποανάπτυξη!). Αφότου ο Latouche άρχισε να σχηματοποιεί το κίνημα της Αποανάπτυξης στον γαλλόφωνο κόσμο, όπως συνέβη και με επαναστάσεις και δεκάδες ιδεολογίες που ξεπήδησαν από το γαλλικό πολιτικό χωνευτήρι, δεν άργησαν να εμφανιστούν οπαδοί του κινήματος στην Ιταλία (decrescita) και την Ισπανία (decrecimiento). Τελικά, το 2010, ο όρος Αποανάπτυξη εμφανίστηκε ως όρος της αγγλικής γλώσσας (degrowth) και, ως τέτοιος, ήταν πλέον κατάλληλος για παγκόσμια διάδοση.

Αν και πολλοί από τους συμμετέχοντες της Διάσκεψης της Αποανάπτυξης στη Λειψία μπορεί να αναγνωρίζουν τη συμβολή του Latouche στο κίνημα, αμφιβάλλουν για τον βαθμό επιτυχίας ενός «αρνητικού» όρου όπως Αποανάπτυξη, επειδή, ορίζοντάς τον με βάση την αντίθεσή του στην ανάπτυξη, στερείται των αναγκαίων θετικών συνειρμών που απαιτούνται για ευρύτερη προώθηση. Ο Latouche, όμως, και ο «έτερος αποαναπτυξιακός Καππαδόκης» Ιταλός οικονομολόγος, Federico Demaria, διατείνονται ότι η Αποανάπτυξη ορίζει συνοπτικότατα τον επικεφαλής στόχο του κινήματος, δηλαδή την κατάργηση της οικονομικής ανάπτυξης ως κοινωνικού στόχου.

Δικαιολογούν την αποανάπτυξη ως «λέξη-πύραυλο», ακριβώς επειδή θέλει να πλήξει την αειφόρο ανάπτυξη και να εγκαινιάσει μία φάση προγραμματισμένης και δίκαιης οικονομικής συρρίκνωσης των πλουσιοτέρων κρατών, προκειμένου να επιτρέψουν στα δισεκατομμύρια κατοίκων των φτωχότερων κρατών να αποκτήσουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, φθάνοντας τελικά σε μια σταθερή κατάσταση εντός των βιοφυσικών ορίων της Γης. Προσθέτουν, επίσης, πως υπάρχουν σαφώς θετικές έννοιες στο κίνημα της Αποανάπτυξης, όπως αυτές της εθελοντικής απλότητας, της συμβίωσης και της οικονομίας της φροντίδας.

Μainstream οικονομολόγοι θα κατηγορήσουν τους υποστηρικτές της Αποανάπτυξης πως έχουν παρεξηγήσει τις δυνατότητες της τεχνολογίας, των αγορών και την αύξηση της αποτελεσματικότητας σε σχέση με τις δυνατότητες «αποσύνδεσης» της οικονομικής ανάπτυξης από τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Υποστηρίζουν, δηλαδή, πως η πραγματική ουτοπία συνίσταται στην ουτοπία της αειφόρου ανάπτυξης και στην ψευδή εντύπωση πως μπορεί να επιτευχθεί με ένα φιλικό τρόπο προς το περιβάλλον.

Πάντως, οικονομολόγοι και μη συναισθάνονται ότι θα μπορούσαμε να παράγουμε και να καταναλώνουμε πιο αποτελεσματικά από ό,τι κάνουμε σήμερα. Οι degrowthers επιβεβαιώνουν αυτή τη διάχυτη υποψία μας και επισημαίνουν ότι η όποια αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα χω­ρίς επάρκεια χάνεται. Ο στόχος δεν είναι απλώς να έχουμε μια κοινωνία που μπορεί να διαχειριστεί τον εαυτό της με λιγότερα, αλλά να διέπεται από διαφορετικές ρυθμίσεις και μια διαφορετική ποιότητα.

Εδώ εισέρχεται η ιδέα του κοινωνικού μεταβολισμού, επειδή εξηγεί πώς μια κοινωνία Αποανάπτυξης θα έχει διαφορετικές δραστηριότητες, αναδιευθετημένες μορφές ή χρήσεις ενέργειας, καθώς και σημαντικά διαφορετικές κατανομές του χρόνου μεταξύ αμειβόμενης και μη εργασίας.

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις κοινωνικές σχέσεις, καθώς και τη σχέση του χρόνου εργασίας, οι degrowthers εισάγουν τη θεωρία του dépense, που σημαίνει τη συλλογική κατανάλωση του πλεονάσματος σε μια κοινωνία. Σήμερα, τα πλεονάσματα χρόνου και ενέργειας συχνά επανεπενδύονται σε νέα παραγωγή ή χρησιμοποιούνται με έναν ατομικίστικο τρόπο που, στις πιο εύπορες των περιπτώσεων, καταλήγει στην επιλογή τρόπων χαλάρωσης από το καθημερινό άγχος.

Η Αποανάπτυξη επιδιώκει την απελευθέρωση από το βάρος της επιδίωξης υλιστικού πλεονάσματος, καθώς ο καταναλωτισμός θεωρείται ως μια κατάφωρη αποτυχία της φαντασίας και ως ένας εξουθενωτικός εθισμός που υποβαθμίζει τη φύση, και δεν ικανοποιεί την πανανθρώπινη λαχτάρα για νόημα στη ζωή. Η Αποανάπτυξη, αντίθετα, συνεπάγεται έναν «απλούστερο τρό­πο ζωής», λιγότερης παραγωγής και κατανάλωσης, που θα τροφοδοτείται από λιγότερα υλικά και λιγότερη ενεργειακή εξάρτηση. Πρόκειται για τη δημιουργία μιας οικονομίας που θα βασίζεται στην αυτάρκεια και στην ανακάλυψη πως «το επαρκές είναι πολύ», και ως τέτοιο μπορεί να μας χαρίσει μία ζωή λιτής αφθονίας.

Μέσω άμεσης ή συμμετοχικής δημοκρατίας, η απαναπτυγμένη οικονομία θα διασφαλίζει ότι οι βασικές ανάγκες του κάθε πολίτη θα ικανοποιούνται και, στη συνέχεια, θα ανακατευθύνει τις ενέργειες της κοινωνίας μακριά από την οικονομική ανάπτυξη. Αυτό θα σημαίνει έναν λιγότερο ενεργοβόρο τρόπο ζωής χαμηλής ενέργειας, που θα τρέχει κατά κύριο λόγο στα συστήματα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Μια κοινωνία αποανάπτυξης αγκαλιάζει την αναγκαιότητα της «ενεργειακής καθόδου», μετατρέποντας ενεργειακές κρίσεις σε μια ευκαιρία για πολιτισμική ανανέωση. Κι αυτό επειδή θα τείνουν να μειώσουν τις ώρες εργασίας στην επίσημη οικονομία, με αντάλλαγμα περισσότερη οικιακή εργασία και αναψυχή. Άλλωστε, με σταθερά υψηλά ποσοστά ανεργίας και με έναν παγκόσμιο πληθυσμό που θα φτάσει τα 10 δισ. το 2050, πληθαίνουν και φωνές εκτός degrowthers που λένε πως μόνο η μείωση της εργασιακής εβδομάδας κατά το ήμισυ θα μας επιτρέπει να συνεχίσουμε να έχουμε εργασία. Θα έχουμε λιγότερο εισόδημα, αλ­λά περισσότερη ελευθερία, κι έτσι, μέσα στην απλότητά μας, θα είμαστε πλουσιότεροι.

Όπου είναι δυνατόν, θα αυξηθεί η παραγωγή βιολογικών τροφίμων και η συγκέντρωση υδάτων, προκειμένου να έχουμε «βρώσιμα προάστια», τα οποία θα συμπληρώνονται από τρόφιμα από τοπικές αγορές αγροτών. Σε αντίθεση με την άνθιση της αστικής γεωργίας, η μόδα και το μάρκετινγκ των βιομηχανιών θα μαραίνονται, αφού η νέα αισθητική της επάρκειας θα αναδιαμορφώσει το υπάρχον τεράστιο απόθεμα των ειδών ένδυσης και των υλικών, και θα διερευνήσει τρόπους παραγωγής καινούργιων ρούχων χωρίς τόσο μεγάλο οικολογικό αντίκτυπο. Η Αποανάπτυξη μάς θέλει όλους ριζικούς ανακυκλωτές και do-it-yourself εμπειρογνώμονες.

Οι πολίτες μίας αποαναπτυγμένης κοινωνίας θα βρίσκουν δημιουργικά έργα που θα τους πληρούν, καθώς η πρόκληση της οικοδόμησης του νέου κόσμου μέσα από το σπασμένο κέλυφος των παλιών αειφόρων υποσχέσεων θα βασίζεται στην ανταλλακτική οικονομία. Ο Latouche και ο Demaria επιμένουν πως η Αποανάπτυξη προσφέρει ένα πιο ταπεινό και πιο ρεαλιστικό όραμα για ένα αειφόρο μέλλον.

Σπεύδε βραδέως και απο-αναπτυξιακώς

Μπορεί η αποανάπτυξη να απορριφθεί ως άλλη μια μεγαλοπρεπή ουτοπική ιδέα; Είναι οποιαδήποτε μετάβαση χωρίς βίαιη επανάσταση πιθανή ή, μάλλον, μπορεί η ψυχολογική επανάσταση που χρειαζόμαστε να επιτευχθεί χωρίς βίαιες αναταραχές; «Η δραστική μείωση των περιβαλλοντικών ζημιών δεν σημαίνει απώλεια της νομισματικής αξίας των υλικών αγαθών», επιμένει ο Latouche, «αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως την παύση δημιουργίας αξίας μέσω μη υλικών προϊόντων». Αν και η αγορά και το κέρδος θα μπορούν να αποτελέσουν κίνητρα, το σύστημα δεν θα πρέπει πια να περιστρέφεται γύρω τους, λένε οι degrowthers.

Η μετάβαση της Αποανάπτυξης σε μια σταθερή κατάσταση της οικονομίας θα μπορούσε να συμβεί με μια ποικιλία τρόπων. Αλλά η φύση αυτού του εναλλακτικού οράματος δείχνει ότι οι αλλαγές θα πρέπει να καθοδηγηθούν από κάτω προς τα πάνω, αντί να επιβάλλονται από την «κορυφή προς τα κάτω». Όπως αναφέρει όμως και ο Demaria, «είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τους κοινωνικούς και διαρθρωτικούς περιορισμούς που καθιστούν σήμερα πολύ πιο δύσκολη από ό,τι θα έπρεπε την υιοθέτηση ενός βιώσιμου καταναλωτικού προτύπου... Όπως είναι δύσκολο να οδηγούμε λιγότερο λόγω απουσίας ποδηλατοδρόμων και καλών συγκοινωνιών, έτσι είναι δύσκολο να βρούμε μια ισορροπία εργασίας-ζωής, όσο η πρόσβα­ση σε βασικές ανάγκες, όπως αυτή της στέγασης ή της εκπαίδευσης, είναι φορτωμένες με δυσβάσταχτα χρέη. Είναι δύσκολο να φανταστούμε ένα ευ ζην, όταν συνεχώς βομβαρδιζόμαστε με διαφημίσεις που επιμένουν πως η απόκτηση πρα­γμάτων είναι το κλειδί για την ευτυχία».

Αντιφάσκοντας σε σχέση με την «από κάτω προς τα πάνω» προσέγγιση του κινήματος, πάντως, ο Ιταλός οικονομολόγος παραδέχεται πως «οι δράσεις σε προσωπικό και σε επίπεδο νοικοκυριών δεν θα είναι ποτέ επαρκείς για να επιτευχθεί μια σταθερή κατάσταση της οικονομίας. Πρέπει να δημιουργηθούν νέες, μετα-καπιταλιστικές δομές και συστήματα που θα προωθούν και δεν θα αποτρέπουν τον πιο απλό τρόπο ζωής. Αυτές οι γενικότερες αλλαγές δεν θα προκύψουν, εωσότου αποκτήσουμε μια νοοτροπία που να τις επιζητά. Έτσι, πρώτα απ’ όλα, η επανάσταση που χρειάζεται είναι μια επανάσταση στη συνείδηση. Η εναλλακτική λύση είναι να καταναλώσουμε αλλήλους μέχρι θανάτου κάτω από την ψεύτικη σημαία της πράσινης ανάπτυξης».

Ίσως και άλλες εναλλακτικές λύσεις να πάψουν να φαίνονται ουτοπικές, αν τολμήσουμε να αναλογιστούμε τις πλήρεις επιπτώσεις κι άλλων καθεστηκυίων ιδεών. ΗΝ

ΠΗΓΗ: http://www.hellenicnexusmag.com/free-content/98-apoanaptixi#sthash.govuOJc7.dpuf

Για ποια ελληνική αγροτική παραγωγή μιλάμε ;

Για ποια ελληνική αγροτική παραγωγή μιλάμε;

Του Νάσου Χρυσίνα 
Μιλάμε πολλές φορές υπερηφάνως για την πρωτογενή παραγωγή στην Ελλάδα αγνοώντας τα βασικά τα οποία οι επαγγελματίες της γης ξέρουν καλύτερα απ΄ τον καθένα. Οι περισσότεροι που δεν ανήκουν στον αγροτικό χώρο έχουν μια βαθιά άγνοια των σύγχρονων δεδομένων συνοψίζοντας τις όποιες γνώσεις τους στο δίπτυχο "επιδοτήσεις" και "παραδοσιακοί καλλιεργητές".

Δεν είναι όμως έτσι.

Πόσοι γνωρίζουν για παράδειγμα την τιμή ενός φακέλου 1000 σπόρων τομάτας οι οποίες προορίζονται για την παραγωγή μισού στρέμματος θερμοκηπίου κατά τη διάρκεια μιας  καλλιεργητικής περιόδου;

Ας δεχτούμε ως δεδομένο πως εδώ και χρόνια έχουμε ξεφύγει από την παραδοσιακή μορφή καλλιέργειας και όπως και οι άλλοι συνάδερφοι μας στο εξωτερικό έχουμε εισέλθει σε μια νέα αγροτική εποχή.

Για να καταφέρει ο σύγχρονος αγρότης παγκοσμίως να παράγει, πρέπει να κάνει χρήση πολλών υπηρεσιών και εφοδίων τα οποία στο παρελθόν φάνταζαν μη απαραίτητα και τα οποία συνδιαμορφώνουν το τελικό κόστος των προϊόντων.

Από τα "αγροεφόδια" αυτά εξαρτόμαστε όλοι οι παραγωγοί. Δεν είναι δυνατόν να παράξεις χωρίς σπόρους για παράδειγμα ή χωρίς καύσιμα. Είναι αδύνατον να καλλιεργήσεις χωρίς τρακτέρ ή χωρίς ανταλλακτικά γι΄ αυτό.

Ας κάνουμε λοιπόν πρόχειρη παράθεση των σύγχρονων βασικών συντελεστών παραγωγής, για τα οποία ελάχιστοι μιλούν και ακόμη λιγότεροι κατέχουν, αναφέροντας κατά περίπτωση και τις Χώρες από τις οποίες κατά κύριο λόγο τα προμηθευόμαστε, για να ξέρουμε στην δική μας περίπτωση που περίπου βρισκόμαστε.

- Σπόροι - εισαγόμενοι σχεδόν στο σύνολο τους... (Ολλανδία, ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ισραήλ, Ιταλία, Γαλλία)

- Φυτοχώματα - εισαγόμενα (Λιθουανία, Γερμανία, Ολλανδία, Φινλανδία)

- Αγροτικά μηχανήματα και παρελκόμενα - εισαγωγής (Ιταλία, Γερμανία, Ολλανδία, ΗΠΑ)

- Αυτοματισμοί και συστήματα ελέγχου περιβάλλοντος - εισαγωγής (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία)

- Υδροπονικός εξοπλισμός - εισαγωγής (Ολλανδία)

- Αντλητικά συγκροτήματα - εισαγωγής (Γερμανία, Ιταλία, Δανία)

- Επαγγελματικά οχήματα και άλλα μέσα μεταφοράς - εισαγόμενα (Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία)

- Λιπάσματα - εισαγωγής (Γερμανία, Ισραήλ, Ιταλία, ΗΠΑ)

- Φυτοπροστατευτικά προϊόντα - εισαγωγής (Γερμανία, ΗΠΑ)

- Τεχνικός εξοπλισμός όπως εργαλεία κα. στο σύνολο τους εισαγωγής (Ιαπωνία, ΗΠΑ, Γερμανία)

- Θερμοκήπια κατά ένα μεγάλο μέρος εισαγωγής (Ολλανδία, Ισραήλ, Γαλλία, Ιταλία)

- Δίχτυα σκίασης εισαγωγής (Ιταλία, Ισραήλ)

- Υλικά συσκευασίας κατά ένα μεγάλο μέρος εισαγόμενα από διάφορες Χώρες

- Αρδευτικός εξοπλισμός ευτυχώς κατά ένα μεγάλο μέρος Ελληνικός

- Καύσιμα, λιπαντικά και άλλα αναλώσιμα - εισαγωγής

- Ζυγοί, εκτυπωτικά μηχανήματα, συσκευαστήρια, ψυγεία ως επι το πλείστον εισαγωγής από διάφορες Χώρες

- Ζωοτροφές οι περισσότερες από άλλες Χώρες εκτός Ελλάδος

- Αμελκτικός εξοπλισμός εισαγωγής (Ιταλία, Ολλανδία, Γαλλία)

- Ζωικό κεφάλαιο αναπαραγωγής σχεδόν στο σύνολό του εισαγόμενο. (Ιταλία, Ολλανδία, Γαλλία, Ισπανία)

- Μηχανολογικός εξοπλισμός παστερίωσης, τυροκομίας και επεξεργασίας γάλακτος εισαγόμενος από διάφορες Χώρες

- Εξοπλισμός ελαιοτριβείων (Ιταλία)

- Ηλεκτρικό ρεύμα ως επί το πλείστον εγχώριο

- Μισθωτή εργασία κατά αποκλειστικότητα σχεδόν από μετανάστες. (Αλβανία, Πακιστάν, Ινδία, Βουλγαρία, Πολωνία, Ρουμανία, Αίγυπτος, Ιράκ)

Για κάθε ευρώ που λαμβάνουν από την πώληση των προϊόντων τους οι Έλληνες παραγωγοί τα 90 και πλέον ευρωλεπτά είναι δεδομένο πως φεύγουν εκτός Ελλάδος.

Είναι κάτι παραπάνω από εύλογο να συμπεράνει κανείς πως σχεδόν οι μόνοι σοβαροί συντελεστές εγχώριας παραγωγής είναι τελικά οι ίδιοι οι αγρότες, η γη, το νερό, η ατμόσφαιρα και ο ήλιος. Αυτά όμως τα διαθέτουν οι πάντες.

Αρκούν αυτά για να μας κάνουν ανταγωνιστικούς ή έστω υπολογίσιμους; Μας δίνουν αυτά που έχουμε έστω και ένα μικρό προβάδισμα εξασφαλίζοντας έστω και μια μικρή προοπτική για το μέλλον;

Πιθανόν να φτάσει κανείς στο συμπέρασμα πως είμαστε χαμένοι από χέρι... 

Όλη η αγορά των προμηθειών έχει ήδη καταληφθεί από δυνατούς παγκόσμιους παίκτες. Σε μεγάλο βαθμό θα έχει δίκιο. 

Άρα δεν υπάρχει καμία προοπτική;

Θα επιχειρήσω να δώσω μια απάντηση/παράδειγμα προς μίμηση. Η περίπτωση ανάπτυξης που ταιριάζει περισσότερο στην θέση μας είναι αυτή του Ισραήλ. Πριν το 1960 το Ισραήλ "παρήγαγε" μόνο πέτρες και άμμο. Το νερό τους μετά βίας έφτανε για να πιούν οι άνθρωποι, ενώ για τις καλλιέργειες δεν επαρκούσε ούτε κατά διάνοια. Ήλιος καυτός σχεδόν όλο τον χρόνο και καλλιεργήσιμες εκτάσεις άνευ αξίας αναφοράς.

Σήμερα καταφέρνουν να παράγουν στην άμμο κάτω από υπερσύγχρονα θερμοκήπια και ειδικά δίχτυα σκίασης τα οποία κρατούν τα παθογόνα έντομα μακριά από την καλλιέργεια, αφήνοντας μόνο μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας να εισέλθει! Παράγουν τα πάντα. Από πιπεριές μέχρι ρόδια και... σουλτανίνα. Το νερό τους προέρχεται από την θάλασσα μέσω επεξεργασίας μονάδων αφαλάτωσης. 

Η έμφαση όμως δεν δίνεται μόνο στην παραγωγή βρώσιμων ειδών. Τα λεφτά και το μέλλον βρίσκονται στα αγροεφόδια και εκεί έχουν επικεντρώσει τις προσπάθειες τους. Μιας και στους Έλληνες δεν αρέσει να σκάβουν, μήπως πρέπει να παραδειγματιστούμε;

5 γραμμάρια σπόρος υβριδίου τομάτας (δηλαδή 1000 σπόροι) κοστίζει περί τα 260 Ευρώ. Το 1 κιλό δηλαδή στοιχίζει 52.000 Ευρώ την ίδια στιγμή που ένα κιλό χρυσού 24k σήμερα αξίζει 31.800 Ευρώ. Μια μέση θερμοκηπιακή μονάδα στην Κρήτη έκτασης 10 στρεμμάτων χρειάζεται τον χρόνο 40.000 + 4.000 (οι απώλειες) για σπόρους. Δηλαδή 11.440 Ευρώ.

-Πόσοι από αυτούς τους σπόρους παράγονται στην Ελλάδα;

-Μηδέν!

-Όλοι σχεδόν εισάγονται!

-Μήπως πρέπει να το ξανασκεφτούμε;

Το Ισραήλ είναι μια από τις λίγες ηγέτιδες δυνάμεις στην ταχέως εξελισσόμενη και πολλά υποσχόμενη αγορά της σποροπαραγωγής υβριδίων τα οποία χρησιμοποιούν εκατομμύρια αγρότες σε όλο τον κόσμο. Είναι κορυφαίοι στην τεχνολογία διαχείρισης υδάτινων πόρων και αφαλάτωσης. Είναι ανερχόμενη δύναμη στην παραγωγή εξειδικευμένων λιπασμάτων, ωφέλιμων εντόμων που χρησιμοποιούνται στην βιολογική γεωργία, στα σύγχρονα θερμοκήπια, στα διχτυοκήπια, στις τεχνολογίες ελέγχου περιβάλλοντος κτλ.

Το μέλλον είναι στην παραγωγή προϊόντων έντασης τεχνολογίας και όχι στην κατ΄ αποκλειστικότητα βασική πρωτογενή παραγωγή. 

Μπορούμε να ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους έστω και στο ελάχιστο ή θα συνεχίσουμε το δικό μας αντιπαράδειγμα;

Έχει μέλλον η παραγωγή χιλιάδων τόνων σκληρού σίτου;

Μπορούμε να μάθουμε από τους επιτυχημένους του σήμερα οι οποίοι ούτε καν υπήρχαν πριν μερικά χρόνια;

Τα ερώτημα αφορούν και τους Έλληνες καλλιεργητές, αλλά κυρίως την πολιτική τάξη.

Προέχει όμως η πρακτική αποτίμηση της θέσης που βρισκόμαστε χωρίς ξεσπάσματα φαντασιοπληξίας και ανύπαρκτου μεγαλείου.

Υ.Γ Αφήνω επίτηδες εκτός αναφοράς τις επιδοτήσεις από την ΕΕ τις οποίες λαμβάνει μεγάλο μέρος των παραγωγών, (όχι όλοι έτσι όπως νομίζουν οι περισσότεροι) καθότι δεν υπολογίζονται ως συντελεστής παραγωγής, αλλά ως επίδομα προοριζόμενο να τους κρατήσει σε αυτή την δύσκολη εργασία.

* Ο Νάσος Χρυσίνας είναι επιχειρηματίας – αγρότης
nchrisinas@gmail.com

Πηγή:www.capital.gr

Ελληνες, μη παραιτήστε

Αναδημοσίευση από: Ξάνθη Φιλοσοφείν | Φωτό: Anonymous ART of Revolution

Θανάσιμα λαβωμένος πέφτει ο στρατηγός Λεωνίδας στις Θερμοπύλες. Κείτεται στο πεδίο της μάχης απόλυτα ικανοποιημένος γιατί πολέμησε πλάι στους συναγωνιστές του για ανώτερο ιδανικό· για την ελευθερία και την λύτρωση της πατρίδας του. Πεθαίνει ήρεμος και παραιτημένος.

Βλέπει τις στρατιές του Ξέρξη να διαβαίνουν τις Θερμοπύλες και να κατευθύνονται προς τη νότια Ελλάδα και ειρηνικά υπομένει το κακό που δεν μπορεί να εμποδίσει, έχοντας πράξει το καθήκον του και γνωρίζοντας πως δεν υπάρχει κακό επί της γης που να μην εμπεριέχει το σπέρμα ενός καλού.

Μα για να γεννηθεί αυτό το καλό πρέπει να ραγίσει το περίβλημα του σπέρματος. Για να υψωθεί η βελανιδιά πρέπει να βρει πρόσφορο έδαφος το βελανίδι και να πεθάνει.

Αλλοίμονο στον οκνηρό γεωργό που σταυρώνει τα χέρια του μ’ αγανάκτηση και αντί να οργώσει το χωράφι του, υψώνει τη φωνή του στο καφενείο του χωριού: «Δεν αντέχω άλλο - Παραιτούμαι». Με τον ίδιο τρόπο κι ο τεμπέλης που αφήνεται να πεθάνει απ’ την πείνα μπορεί από ανοησία να κορδώνεται ότι παραιτείται όπως ο ετοιμοθάνατος Λεωνίδας.

Το να παραιτηθείς, ενώ μπορείς να πολεμήσεις, σημαίνει ότι διαπράττεις ταυτόχρονα προδοσία ενάντια στους συναγωνιστές σου, αυτοκτονία ενάντια στον εαυτό σου και ύβρη ενάντια στην ίδια τη ζωή.

Είναι εξευτελισμός της Ύπαρξης και εσωτερικός θάνατος αυτή η παραίτηση από τη μάχη.

Κι αυτός που σκοτώνει τον εαυτό του επειδή η κοινωνία του στερεί τη ζωή, καθίσταται ο ίδιος, ο δήμιος των τυράννων του και αξίζει τον θάνατο που δίνει στον εαυτό του.

Άκαρδε αδελφέ, κάθε φορά που παραιτείσαι απ’ την αρένα, εγκαταλείπεις τ’ αδέλφια σου στα δόντια των θηρίων.

Άτιμε στρατιώτη που φεύγεις απ’ τη μάχη, κάθε  φορά που λιποτακτείς υποστέλλεις τη σημαία μιας ολόκληρης χώρας.

Νεαρέ που σκέφτεσαι να παραιτηθείς απ’ τη ζωή από αντίδραση σ’ αυτή την σκληρή κοινωνία, με την πράξη σου αυτή προδίδεις το μέλλον μιας ολόκληρης ανθρωπότητας.

Μην παραιτείσαι, πολέμα!

Όπως λέει ο μέγας στοχαστής Καζαντζάκης:

“Ν' αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω. Να πεθαίνεις κάθε μέρα. Να γεννιέσαι κάθε μέρα. Να αρνιέσαι ό,τι έχεις κάθε μέρα. Η ανώτατη αρετή δεν είναι να ’σαι ελεύθερος, παρά να  μάχεσαι για την ελευθερία. Μην καταδέχεσαι να ρωτάς: «Θα νικήσουμε;  Θα νικηθούμε;» Πολέμα!”

Μην παραιτείσαι απ’ τη διαδικασία εξέλιξης της ζωής. Αν είσαι χρηστοήθης γίνε πολέμιος των αχρείων που καταδυναστεύουν την κοινωνία. Αντιστάσου με όλη τη δύναμη σου σ’ αυτή την αχρειότητα.

Τουλάχιστον δε θα πεθάνεις δίχως να έχεις κάνει κάτι για τους αδελφούς σου. Θα τους αφήσεις ένα παράδειγμα για να το ακολουθήσουν. Διάλεξε στρατόπεδο λοιπόν και πολέμα!

Έτσι κι αλλιώς, τα δυο στρατόπεδα, είτε το ξέρουν είτε όχι, συνεργάζονται. Είναι η θέση κι η αντίθεση, που δημιουργούν συγκρουόμενες την αυριανή σύνθεση.

«Πόλεμος πάντων πατήρ εστί» έγραψε ο Εφέσιος σκοτεινός φιλόσοφος Ηράκλειτος. Όσο πιο βίαιη η σύγκρουση, τόσο οι πιθανότητες μιας πλουσιότερης σύνθεσης αυξάνουν.

Γίνε μέρος αυτής της σύνθεσης. Μη μείνεις αμέτοχος σ’ αυτόν τον πολεμικό χορό της δημιουργίας.

Πάρε μέρος, χωρίς προσκόλληση, με όλες σου όμως τις δυνάμεις, από τη θέση που η Ύπαρξη σου έχει ορίσει, έτσι ώστε όταν ο πόλεμος της ζωής σου πλησιάσει στο τέλος του, να αποχωρήσεις απ’ το πεδίο της μάχης, γαλήνιος και ικανοποιημένος ότι εμπλούτισες τον ρυθμό αυτού πλανήτη με ό,τι  πολυτιμότερο είχες ποτέ δικό σου: αυτόν, τον μοναδικό, ανεπανάληπτο στροβιλισμό σου.

- See more at: http://www.egriechen.info/2014/06/min-paraiteisai-polema.html#sthash.efCtXUuK.dpuf

Πρόταση δημιουργίας οικοκοινότητας

Βασικός  στόχος  είναι  η  ΑΥΤΑΡΚΕΙΑ της κοινότητας σε  φυσικά  αγαθά    και  η ανάπτυξη  ανθρωπίνων  σχέσεων     

ΜΙΑ  Α ΧΡΗΜΑΤΗ   κοινωνία  χωρίς  εκμετάλλευση  ανθρώπου  από  άνθρωπο    που θα  βασίζετε  στην  αλληλοκατανόηση   στην αλληλοβοήθεια  στην συμπαράσταση   μεταξύ  των μελών της .

Τα μέλη  της κοινότητας    θα  πρέπει πρώτα   να  έχουν  αποφασίσει  ότι  θέλουν να αλλάξουν  τρόπο Ζωής   ,  νοοτροπία  και  θέλω  .

Να θέλουν  να  πάμε  σε μια  κοινωνία  όπου  θα βασίζετε   στο  χτίσιμο  ανθρώπινων   σχέσεων,  και  όχι  στα  υλικά  αγαθά .

ΘΑ  ΠΡΕΠΕΙ  ΛΟΙΠΟΝ  ΝΑ  ΕΙΝΑΙ  ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΜΕΝΟΙ  

αλλιώς  όλοι  θα  απογοητευτούνε  γρήγορα , και  το  ηθικό  θα καταρρεύσει.

Η δυσκολίες   θα  είναι  μεγάλες .  Οι   αποτυχίες   θα  είναι  πολλές   αυτό  θα  πρέπει  να  το  έχουμε πάντα  στο  μυαλό μας  .

Αλλά  αν  πραγματικά  πιστεύουμε  σε  αυτό που  κάνουμε  θα  πετύχουμε .

Θα πρέπει  να ξεχάσουμε   ότι  ξέρουμε  μέχρι  τώρα ,και  να  αναγενηθούμε με  κάποιο  τρόπο.

και κάτι βασικό θα  πρέπει   να  συνειδητοποιήσουμε    ότι  είμαστε  άρρηκτα  συνδεδεμένοι  με  την φύση  

Αν  καταστραφεί  η  φύση  καταστρεφόμαστε  και  εμείς  

φυσικός  νόμος   & απαράβατος  

ΣΤΟΧΟς  ΑΥΤΗς  ΤΗς  ΟΙΚΟΚΟΙΝΟΤΗΤΑς  
ΔΕΝ  ΕΙΝΑΙ  ΝΑ  ΚΑΝΟΥΜΕ  ΚΑΠΟΙΟ Είδος κοινοβίου  η  μια  κολεκτίβα  με  πολιτικά  κριτήρια  (αναρχικες  κοινοτητες  ή  κουμουνιστικες  κολεκτιβες )

στόχος  αυτής  της  κοινότητας  είναι  να  ρίξει  έναν σπόρο  για  μια  άλλη  κοινωνία με αξίες   και  ιδανικα  .

Πάμε  λοιπόν  να  φτιάξουμε  αυτή  την οικοκοινοτητα    με τα  εξής  χαρακτηριστικά

1ον)Σεβασμός στην φύση

2ον)ισορροπημένη ένταξη στο περιβάλλον

3ον)Διατροφική και ενεργειακή αυτονομία

4ον)την αρμονική συνύπαρξη των μελών, την ατομική και ομαδική εξέλιξή

Η ατομικότητα δεν έρχεται σε αντίθεση με την ομάδα, ενώ η ανάπτυξη του κάθε ατόμου είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη όλων.

5ον)Μια ευθύνη επιλογής. Θα πρέπει να διαλέξουμε όλοι μαζί σε τι κόσμο θέλουμε να ζήσουμε, εμείς και οι απόγονοί μας, να βρούμε τις λύσεις, να κάνουμε τις επιλογές μας, να δομήσουμε. Τώρα,είναι η στιγμή να αφυπνισθούμε, δεν υπάρχουν χρονικά περιθώρια.

Ονειρευόμαστε μια αλληλέγγυα κοινωνία, χωρίς αδικίες και ανισότητες, χωρίς ιεραρχική εξουσία, χωρίς καμία βίαιη ή εξαναγκαστική ενέργεια.

Ομάδες ανθρώπων που ζουν αρμονικά από κοινού μέσα στην αφθονία της φύσης, με πλήρη συνείδηση, με πλήρη σεβασμό.

6ον) Θρησκευτικές απόψεις : σεβασμός στα προσωπικά πιστεύω όλων, τη στιγμή που δεν καταπατάνε τα δικαιώματα και τα πιστεύω άλλων ανθρώπων.

7ον) Κάθε μέλος προσφέρει την εργασία του εθελοντικά και σύμφωνα με τις δυνατότητες του και στο αντικείμενο εξειδίκευσης του .

8ον). Ότι είναι ωφέλιμο για την φύση είναι ωφέλιμο και για τον άνθρωπο

και ότι είναι ωφέλιμο για τον άνθρωπο είναι ωφέλιμο για την φύση

9ον)αλλαγή νοοτροπίας και σαν πολίτες και σαν κοινωνία γενικότερα. Να θέσουμε τις βάσεις για μια τέτοια υπέρβαση

Πιστεύουμε στην δύναμη ενωμένων ανθρώπων και στην αφθονία της φύσης. Νιώθουμε την ανάγκη αυτονομίας- απεξάρτησης από το βάναυσο σύγχρονο σύστημα αξιών.

10)θα χρειασθεί να επαναπροσδιορίσουμε τις βασικές μας ανάγκες και τον τρόπο ικανοποίησή τους με όσο γίνεται μικρότερο κοινωνικό και οικολογικό αποτύπωμα, επιδιώκοντας την ευημερία και την αυτό ανάπτυξη

Οργάνωση   τις  οικοκοινότητας  

  

Α) Όλη η Γη και η κοινότητα ανήκει σε ένα Νομικό Πρόσωπο (σύλλογο ή μη κερδοσκοπικό οργανισμό ).

Μέλη του Νομικού Προσώπου είναι τα μέλη της κοινότητας.

Η κοινότητα  δεν  θα  δέχεται  επιδοτήσεις ή  χρηματοδοτήσεις  απο κρατικό ή  δημόσιο  φορέα  

Η μόνη πρόσφορα  που  θα  δεχθεί  η κοινότητα  θα  είναι  η παραχώρηση  γης.

Β) Κάνουμε οικογενειακά σπιτικά με τη μορφή αυτόνομων αγροκτημάτων , όπου η κάθε οικογένεια έχει το δικό της κομμάτι γης , το οποίο απλά καλλιεργεί με συγκεκριμένο φυσικό τρόπο,ο οποίος αποτελείται από ένα μέρος δέντρα, ένα μέρος με βότανα και λαχανικά και φυσικά ένα κήπο με άνθη

Γ) Η κοινότητα δεν αναγνωρίζει ιδιοκτησία.

Όποιο από  τα μέλη  διαθέτη  κινητή  ή  ακίνητη  περιουσία  

εκτός  κοινότητας   καλώς  να  την  έχει  και  να  την  χαίρετε  

η  περιουσία  αυτή  δεν  θα  έχει  ποτέ  καμία  σχέση  με  την κοινότητα  

αφού  εμείς  δεν  αναγνωρίζουμε  ιδιοκτησίες   ου τε  θέλουμε  να  αποκτήσουμε  ιδιοκτησίες  και  περιουσίες  

τι  θα  την  κάνει  το  μέλος  ;;

ότι  θέλει   δικό του  πρόβλημα  

Δ) τρόπος δόμησης με χρήση  COB  (πηλο)

τα  σπίτια που  γίνονται  με  χρήση  COB  δεν  έχουν  να  ζηλέψουν  σε τίποτα  τα συμβατικά  σπίτια

δείτε  εδώ  κάποια  σπίτια  φτιαγμένα  με  cob

για  περισσότερη    ενημέρωση   για  το cob  στην  Ελλάδα  πατήστε  εδώ

Ε) Χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και πλήρης ενεργειακή αυτονομία(γεωθερμία -αιολική -χρήση φωτοβολταϊκών)για κάθε κατοικία μέσα στην κοινότητα

Ζ) Διάσωση ντόπιων ποικιλιών φυτών, και γεωδαισίας με οικολογικά υλικά, αναδασώσεις, βιώσιμη διαχείριση πόρων, οικολογική διατροφή , σεβασμό στο τοπίο, διάσωση και υποστήριξη άγριων ζώων

η καλλιέργεια θα γίνετε με φυσικό τρόπο (δειτε εδω ) ,χρήση φυσικής καλλιέργειας (δειτε εδώ)  ΚΑΙ  εδώ και σε εξαιρετικές περιπτώσεις με βιολογική καλλιέργεια.

μέχρι  να  φτάσουμε σ τον τελικό   στόχο  της  φυσικής  καλλιέργειας  

θα  χρησιμοποιήσουμε την  θεωρία και  πρακτική  της   permaculture.(ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ)καθώς  και   ΕΔΩ  

Η κτηνοτροφία θα γίνετε πάντα με αγνά φυσικά υλικά 

Η) Τεχνολογία

στόχος της οίκο κοινότητας να αφήσουμε το μικρότερο αποτύπωμα στην φύση , αλλά πάντα χρησιμοποιώντας την τεχνολογία προς όφελος του ανθρώπου και τις φύσης

δηλ. η τεχνολογία θα πρέπει και θα είναι στην υπηρεσία του ανθρώπου και όχι ο άνθρωπος στην υπηρεσία τις τεχνολογίας.

Θ) χρήσιμα επαγγέλματα στην οικοκοινοτητα

ιατρός για την παροχή Α' βοηθειών θα υπάρξει ένα θεραπευτήριο

οδοντίατρος

κτηνίατρος

υδραυλικός

ηλεκτρολόγος (άτομα με γνώσεις σε ανανεώσιμες πήγες ενεργείας)

μαραγκός

μελισσοκόμος

και άλλα  επαγγέλματα   οπως  π.χ.

Ι) επιλογή  ΤΟΠΟΘΕΣΙΑς

Βασικό κριτήριο επιλογής είναι η καθαρότητα του περιβάλλοντος

και  η  ύπαρξη  νερού   

Κ) Στις προτεραιότητες του οικοχωριού, θα συμπεριλαμβάνεται και η ανακύκλωση, καθώς τα οικιακά απορρίμματα θα ανακυκλώνονται πλήρως.

Λ) Εγκατάσταση στην ελληνική περιφέρεια με τους εξής τρόπους:

α)Με ξαγορά κάποιου επιλεγμένου κατάλληλου χώρου, αν υπάρχουν οικονομικοί πόροι.

β)Σε ήδη παρατημένα χωριά ή σε χωριά όπου πεθαίνουν και οι τελευταίοι γερασμένοι κάτοικοι, και θα χαίρονταν πολύ να δουν νέους ανθρώπους να εγκαθίστανται στα χωριά τους.

γ)Σε δημόσιες εκτάσεις(μέχρι 13 εκατομμύρια στρέμματα έχει ανακοινώσει το υπουργείο αγροτικής ανάπτυξης ότι μπορεί να διαθέσει και σε νέους αγρότες για καλλιέργεια

δ)Σε δημοτικές ή εκκλησιαστικές εκτάσεις σε συνεννόηση πάντα με τις αρχές για παραχώρηση τις έκτασης

ε)Είτε θα μισθωθεί για τουλάχιστον 20 χρόνια,  με την υποστήριξη χρηματοδότη ή οικονομική συμμετοχή των μελών.

Μ)  Τα αγαθά που παράγονται θα ανήκουν σε όλους

και αυτά που προέρχονται από τον πρωτογενή τομέα και αυτά που προέρχονται από την μεταποίηση τους.

Τα αγαθά που παράγονται θα είναι για κατανάλωση ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας 

Όσα αγαθά περισσεύουν  θα δωρίζονται ή θα ανταλάσονται     με αλλες  κοινότητες σε διάφορες  εκδηλόσεις  και  αν  υπάρχει  καί   άλλο  περισσεύμμα  τότε  θά   πωλούνται(σύμφωνα πάντα  με την ισχύουσα νομοθεσία)   και τα έσοδα θα διαθέτονται στην κοινότητα για καλυτέρευση της ζωής των μελών της

Ν) Μέγιστος αριθμός κατοίκων 150 άτομα

θα φτάσουμε σε αυτό το επίπεδο (150 ατόμων) σταδιακά  και μεθοδικά

Ξ)  Η κοινότητα έχει διαρκώς την ευθύνη να παίρνει αποφάσεις, να λύνει προβλήματα, να διαμορφώνει την καθημερινή πραγματικότητα που βιώνει .

Η ΛΉΨΗ ΓΕΝΙΚΌΤΕΡΩΝ ΑΠΟΦΆΣΕΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΕΊ ΤΗΝ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΚΉ ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΎΣΤΕΡΑ ΑΠΌ ΚΥΚΛΙΚΉ ΣΥΖΉΤΗΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΟΔΉΓΗΣΗ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΉ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΉΣ ΣΥΝΈΛΕΥΣΗΣ .

Η απόφαση γίνεται αποδεκτή όταν υπάρχει πλειοψηφία 85% τουλάχιστον

Ο) Για αποφάσεις σε συγκεκριμένους τομείς αναλαμβάνει αυτόνομα και με δική του πρωτοβουλία η κάθε μικρή ομάδα 3-6 μελών που έχει αναλάβει  τους  συγκεκριμένους τομείς δραστηριότητας

Π) Κάθε μέλος προσφέρει την εργασία του εθελοντικά και σύμφωνα με τις δυνατότητες του και στο αντικείμενο εξειδίκευσης του .

Υπάρχει δυνατότητα ύστερα από αίτημα μετακίνησης κάποιου μέλους σε άλλον τομέα εργασίας , ακόμα και κυκλική εναλλαγή των καθηκόντων ,ύστερα από απόφαση της γενικής συνέλευσης .Η διαδικασία μετατόπισης ευθυνών και εργασιών από μία ομάδα σε μία άλλη , πρέπει να γίνεται σιγά σιγά και σταδιακά , ώστε να μην διαταραχτεί η λειτουργία της κοινότητας .

Ρ)  Κοινόχρηστοι χώροι

1)χώρος εστίασης  και εκδηλώσεων

2)υπαίθριο θέατρο- χώρος δραστηριοτήτων

3) Ξενώνας φιλοξενίας

4) Θεραπευτικό κέντρο

5) Εκπαιδευτικό κέντρο

6) Γραφείο διαχείρισης και γραμματείας

Σ)Δημιουργία βιοκλιματικών κτισμάτων.

Θα δημιουργηθεί ένα χωριό βασισμένο στη βιοκλιματική αρχιτεκτονική, στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας . Τα σπίτια θα είναι αποκλειστικά κατασκευασμένα από φυσικά υλικά, πέτρα, πηλό, άχυρο και ξύλο. Θα απουσιάζει παντελώς το τσιμέντο και τα βιομηχανικά υλικά από τους δρόμους και τους κοινόχρηστους χώρους.

Στόχος της εν λόγω πρωτοβουλίας, είναι να χρησιμοποιηθούν απλές μηχανικές τεχνικές για την ενεργειακή λειτουργία του χωριού, που θα λειτουργούν με τη δύναμη της φύσης

Οικίες βιοκλιματικού σχεδιασμού τα: α) παθητικά ηλιακά συστήματα θέρμανσης, β) παθητικά συστήματα και τεχνικές Αερισμού (φυτεμένο δώμα και φυτεμένη ταράτσα )

Ο Νότιος προσανατολισμός επιτρέπει την διαμόρφωση μεγάλων  ανοιγμάτων για φυσικό

φωτισμό και προσληψη ηλιακής θερμότητας  το χειμώνα, ενω το καλοκαίρι με κατάλληλη ηλιοπροστασία η κατοικία παραμένει δροσερή. 

Γ)κατάλληλα δέντρα ανάλογα με τις εποχές και την χωροθέτηση: Νότια φυλλοβόλα ή Βόρεια αειθαλή δέντρα

Δ)Νερό από βιολογικό καθαρισμό  ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ  ΖΕΟΛΙΘΟΥ  και ΒΡΟΧΗς  για λόγους υγιεινής 

Ε) Βρύσες με αυτόνομο κλείσιμο , ανακυκλώσιμο νερό για W.C.

ΠΗΓΗ   http://oikoxorio.blogspot.gr/